Yapay Zeka Tıbbi Olarak Yanlış Teşhis Koyarsa Kime Dava Açılır?

Bugün yapay zeka algoritmaları, MR (manyetik rezonans) ve röntgen görüntülerini analiz ederek radyologlardan çok daha önce gizli tümörleri yakalayabiliyor, hastanın genetik haritasını tarayarak hangi ilacın işe yarayacağını yüz binlerce vaka üzerinden saniyeler içinde hesaplayabiliyor. Peki ya bu "kusursuz" olduğu iddia edilen makine yanılırsa? Yapay zeka erken evre bir kanseri "iyi huylu kist" olarak etiketler, hekim de bu algoritmaya güvenip hastayı evine gönderir ve hasta aylar sonra hayatını kaybederse, mahkeme salonunda kim hesap verecektir?

Algoritmayı yazan yazılım mühendisi mi? Sistemi satın alan hastane mi? Kararı onaylayan doktor mu? Yoksa ortada "faili meçhul" bir teknolojik kaza mı vardır? Bu devasa makalede, tıp hukukunun (Malpraktis) ve teknoloji hukukunun kesiştiği bu kanlı savaş alanını; "Arka Plan", "Küresel Hukuki Çerçeve", "Klinik Etkiler" ve "Sonuçlar" ekseninde derinlemesine inceliyoruz.

Muayene odasındaki "Dijital Üçüncü Akıl" ve Sorumluluk Çıkmazı

1. Arka Plan (Background): Tıbbi Hata (Malpraktis) Hukukunun Anatomisi

Yapay zeka krizinin neden bu kadar içinden çıkılmaz olduğunu anlamak için, geleneksel tıbbi hata (Malpraktis) davalarının nasıl işlediğine bakmak gerekir. Türk Borçlar Kanunu (TBK) ve gelişmiş tüm hukuk sistemleri (Torts Law), tazminat için genellikle bir "Kusur" (Fault / Negligence) arar.

Geleneksel hukukta, bir hekimin yanlış teşhis veya tedavi nedeniyle sorumlu tutulabilmesi için, "kendi uzmanlık seviyesindeki ortalama, makul bir hekimin aynı şartlar altında göstereceği özeni (Standard of Care) göstermemiş olması" gerekir. Hekim, mesleki standartlardan sapmışsa kusurludur. Ancak ortada karar veren bir insan değil de, saniyede milyarlarca işlem yapan bir sinir ağı (Neural Network) olduğunda işler değişir.

1.1. "Kara Kutu" (Black Box) Problemi

En modern sağlık YZ'leri "Derin Öğrenme" (Deep Learning) mantığıyla çalışır. Sisteme milyonlarca kanserli ve kansersiz akciğer filmi yüklenir. Sistem kendi kendine hangi piksellerin kanser anlamına geldiğini öğrenir. Ancak bu sürecin bir yan etkisi vardır: Kara Kutu Problemi.

Yapay zeka bir hastaya kanser teşhisi koyduğunda, bu karara nasıl ulaştığını, hangi parametreleri kullandığını yaratıcısı olan mühendis dahi tam olarak açıklayamaz. Hukuk, gerekçelendirme üzerine kuruludur. Mahkemede hakim, "Bu hastaya neden yanlış teşhis koyuldu?" diye sorduğunda, "Algoritma 4. katmandaki 12. nöronun ağırlığını fazla hesaplamış" cevabı hukuken hiçbir anlam ifade etmez. Kusurun kaynağı bilinemediği için ispat yükü (Burden of Proof) çöker.

2. Küresel Hukuki Çerçeve: Ürün Sorumluluğu mu, Hizmet Kusuru mu?

Dünya genelinde mahkemeler ve kanun yapıcılar, yapay zekayı tıbbi bir "araç" (neşter gibi) mi, yoksa aktif bir "danışman" (başka bir doktor gibi) mi sayacakları konusunda ikiye bölünmüştür.

2.1. Tıbbi Cihaz Olarak Yazılım (Software as a Medical Device - SaMD)

ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) ve Avrupa İlaç Ajansı (EMA), otonom olarak teşhis koyan yazılımları "Tıbbi Cihaz" (SaMD) olarak sınıflandırmaya başlamıştır. Eğer yapay zeka bir tıbbi cihaz ise, burada devreye Tıbbi Hata (Malpraktis) değil, Ürün Sorumluluğu (Product Liability) girer.

Ürün Sorumluluğu doktrininde, "Kusursuz Sorumluluk" (Strict Liability) esastır. Yani bir çamaşır makinesi fabrikasyon hatası yüzünden patlar ve evi yakarsa, tüketici fabrikanın "kastını" kanıtlamak zorunda değildir; ürünün kusurlu olması yeterlidir. Eğer YZ bir ürünse ve kodlama hatası/veri seti eksikliği (örneğin sistem sadece beyaz ırka mensup hastaların verisiyle eğitildiği için siyahi bir hastada cilt kanserini kaçırıyorsa) nedeniyle hastaya zarar verirse, sorumluluk doğrudan yazılım şirketindedir (Developer).

2.2. Klinik Karar Destek Sistemleri (CDSS) ve Hekimin Sorumluluğu

Ancak teknoloji devleri, milyarlarca dolarlık tazminat davalarından kaçmak için YZ sistemlerinin yasal sözleşmelerine (EULA) şu maddeyi koymaktadır: "Bu sistem sadece Klinik Karar Destek Sistemidir (CDSS). Nihai karar ve teşhis sorumluluğu daima hekime aittir."

3. Etkiler (Implications): Tıp Pratiği Nasıl Dönüşecek?

Bu yasal belirsizlik, klinik sahada doktorların davranışlarını radikal bir şekilde değiştirmektedir. Hukuk literatüründe buna "Defansif Tıp" (Savunmacı Tıp) ve Otomasyon Önyargısı (Automation Bias) adı verilmektedir.

1. Otomasyon Önyargısı (Automation Bias): İnsan psikolojisi, makinelerin her zaman daha doğru hesap yaptığına inanma eğilimindedir. Yorulmuş, 36 saat nöbet tutmuş bir hekim, YZ ekranında "%98 iyi huylu tümör" ibaresini gördüğünde, kendi şüphelerini bastırıp makineye uyma eğiliminde olacaktır.
2. Sorumluluk Korkusuyla Yanlışa Onay Verme: Diyelim ki doktor bir anormallik seziyor, ancak makine "hasta tamamen sağlıklı" diyor. Eğer doktor makineyi ezip ameliyat kararı alır ve ameliyat gereksiz çıkarsa, hastane yönetimi ve mahkeme doktora "Milyon dolarlık ve %99 doğruluk payı olan yapay zekayı neden dinlemedin?" diyecektir. Bu hukuki baskı, doktorları YZ ile aynı fikirde olmasalar bile, "kendilerini yasal olarak güvenceye almak için" makinenin kararlarına boyun eğmeye itmektedir.
3. Veri Zehirlenmesi ve Siber Güvenlik: YZ sistemlerinin hastane sunucularında siber saldırıya uğraması (Data Poisoning). Kötü niyetli bir hacker, algoritmanın ağırlıklarını (weights) gizlice değiştirerek sistemin belirli kalp ritimlerini yanlış yorumlamasına neden olursa, cinayet suçu kime atfedilecektir?

4. Sonuçlar (Conclusions): Hukuk Makineye Nasıl Yetişecek?

Geleneksel borçlar hukuku ve malpraktis kuralları, yapay zeka çağında iflas etmiştir. İnsan-makine etkileşiminin bu denli karmaşıklaştığı bir ekosistemde suçu tek bir kişiye (doktora veya kodlayıcıya) atmak adil değildir. Çözüm olarak hukukçular şu modelleri tartışmaktadır:

• Zorunlu YZ Mali Sorumluluk Sigortası: Tıpkı trafikteki otonom araçlar gibi, hastanelerde otonom teşhis yapan sistemlerin de zorunlu sigorta havuzları olmalıdır. Hasta zarar gördüğünde, aylarca sürecek kusur ispatı (kim hatalıydı) davası beklenmeden, hastanın zararı doğrudan bu "No-Fault" (Kusursuz Tazmin) fonundan anında karşılanmalıdır.
• Elektronik Kişilik (Electronic Personhood): YZ'ye sınırlı bir hukuki statü vermek. Tıpkı şirketlerin (tüzel kişiliklerin) insan olmamalarına rağmen dava edilebilmeleri gibi, belirli otonom tıbbi YZ'lerin de kendi yasal malvarlıkları (sigorta hesapları) olması ve doğrudan dava edilebilmeleri. Ancak Avrupa Parlamentosu şimdilik bu fikri "etik dışı" bularak rafa kaldırmıştır.