Otonom bir yapay zekâ ajanı hak ve borç sahibi olamaz; yaptığı işlem, onu işleten şirketin işlemi sayılır. Yetki sınırı yazılı değilse asıl sorun, ajanın ne yaptığından çok şirketin o işlemle bağlı olup olmadığının tartışmalı hâle gelmesidir.
Yetkilendirme protokolünü indirŞirketler satın alma, tedarikçi yazışması ve müşteri görüşmesi gibi işleri giderek otonom ajanlara devrediyor. Tartışma çoğu zaman "yapay zekâ sorumlu tutulabilir mi?" sorusu etrafında dönüyor. Oysa uygulamada bu soru yanlış sorulmuş bir sorudur: ajan, hukuk düzeninde kendi başına hak ve borç sahibi değildir; yaptığı işlem onu işletenin işlemidir.
Asıl boşluk başka yerdedir. Bir işlemin şirketi bağlayıp bağlamadığı belirlenirken ajanın "karar verip vermediğine" değil, şirketin karşı tarafta yetkili olduğu izlenimini yaratıp yaratmadığına bakılır. Ajanınız şirketin alan adından yazıyor, kurumsal imzanızı kullanıyor ve fiyat görüşüyorsa karşı tarafın onu yetkili sayması olağandır.
Üç senaryoda da sorun ajanın kabiliyetinden değil, yetki sınırının yazılı olmamasından ve karşı tarafa bildirilmemesinden kaynaklanır. Aşağıdaki protokol bu eksikliği giderir: ajanın neleri yapabileceğini, hangi eşikte kararın insana geçeceğini, karşı tarafa ne söyleneceğini ve bunların nasıl kayda geçirileceğini belirler.
| Dayanak | Konu | Pratik karşılığı |
|---|---|---|
| TBK m. 1–2 | İcap ve kabul | Yazışmanın hangi noktada sözleşme kurduğu |
| TBK m. 40 vd. | Temsil | Yetkinin kapsamı ve karşı tarafın iyi niyeti |
| TBK m. 46 | Yetkisiz temsil | İcazet; geciken bildirimin riski |
| TBK m. 506 | Özen borcu | Ajanı gözetimsiz bırakmanın sonucu |
| TTK m. 547 vd. | Ticari mümessil | Ticari işletmede temsil yetkisinin sınırlanması |
| 6563 s. K. | Elektronik sözleşme | Elektronik ortamda kurulan işlemler |
| 2024/1689 m. 50(1) | Şeffaflık | Muhataba YZ ile etkileştiğinin bildirilmesi |
| 2024/1689 m. 3(3), m. 25 | Sağlayıcı olma | Ajanı kendi markanızla sunuyorsanız sağlayıcı sizsiniz (yüksek riskli sistemlerde m. 25) |
| 2024/1689 m. 14 | İnsan gözetimi | Yüksek riskli sistemlerde tasarım şartı |
| GDPR m. 22 | Otomatik karar | Kişi hakkında hukuki sonuç doğuran kararlar |
Hükümler bu sayfanın hazırlandığı tarihteki metne göredir. Sözleşmelerinize uygulanan hukuk farklıysa temsil kuralları da değişir; uygulamadan önce teyit ediniz.
Her ajan için ayrı doldurulur. Kopyalayabilir veya markdown olarak indirebilirsiniz. Kayıt gerekmez.
# OTONOM YAPAY ZEKÂ AJANI YETKİLENDİRME VE SORUMLULUK PROTOKOLÜ
Belge kodu: AIA-AGT-03 · Sürüm 1.0 · Sınıflandırma: Şirket İçi
Yürürlük: ……/……/20…… Gözden geçirme: her yetki değişikliğinde
MADDE 1 — AJAN KÜNYESİ
1.1 Ajan adı / sürüm: [……]
1.2 İşletim amacı: [……]
1.3 Teknik sağlayıcı (model / çerçeve): [……]
1.4 Bağlı birim ve sorumlu kişi: [……]
1.5 Karşı tarafla temas kanalı: [……]
1.6 Karşı taraf da otonom ajan olabilir mi: ( ) Var ( ) Yok ( ) Bilinmiyor
1.7 Çıktı AB içinde kullanılıyor mu: ( ) Evet ( ) Hayır
MADDE 2 — YETKİ SINIRI
2.1 Ajan yalnızca AÇIKÇA SAYILAN işlemleri yapmaya yetkilidir:
2.1.A [işlem] — üst sınır [……] — ek koşul [……]
2.1.B [işlem] — üst sınır [……] — ek koşul [……]
2.1.C [işlem] — üst sınır [……] — ek koşul [……]
2.2 MUTLAK YASAKLAR — ajan hiçbir hâlde:
2.2.A Şirket adına bağlayıcı sözleşme imzalayamaz, nihai kabul veremez,
2.2.B Fiyat, teslim süresi, sorumluluk sınırı gibi esaslı unsurlarda
onaylı aralığın dışına çıkamaz,
2.2.C Ödeme talimatı veremez, banka/ödeme bilgisi değiştiremez,
2.2.D Gizlilik sözleşmesi kapsamındaki bilgiyi açıklayamaz,
2.2.E Kendi yetkisini değiştiremez, başka ajana yetki devredemez.
2.3 Eşik aşımında işlem durur ve insan onayına düşer (m. 4). Eşiği ajanın
kendisi değerlendiremez; eşik teknik olarak uygulanır.
MADDE 3 — TEMSİLİN HUKUKİ ÇERÇEVESİ
3.1 Ajan kendi başına hak ve borç sahibi değildir; işlemi, onu işleten
şirketin işlemi sayılır.
3.2 Belirleyici olan ajanın "karar verip vermediği" değil, şirketin karşı
tarafta YETKİLİ OLDUĞU İZLENİMİNİ yaratıp yaratmadığıdır. Yetki sınırının
bildirilmemiş olması, işlemle bağlı sayılma sonucunu doğurabilir.
3.3 Dayanaklar: TBK m. 1-2, m. 40 vd., m. 46, m. 506; TTK m. 547 vd.;
6563 s. K.; (AB) 2024/1689 m. 50(1), m. 3(3); yüksek riskli sistemlerde
ayrıca m. 14 ve m. 25; GDPR m. 22.
MADDE 4 — İNSAN ONAY EŞİKLERİ
4.1 Şu hâllerde işlem askıya alınır ve yetkili kişiye düşer:
4.1.A Parasal değer [TUTAR]'ı aşıyorsa,
4.1.B Karşı taraf ilk kez işlem yapılan biriyse,
4.1.C Standart sözleşme metninde değişiklik istenmişse,
4.1.D Ajan kendi güven eşiğinin altında çıktı üretmişse,
4.1.E İşlem kişisel veri işlenmesini gerektiriyorsa,
4.1.F Karşı tarafın da otonom ajan olduğu anlaşılmışsa.
4.2 Onay, işlemin esasını GÖREN bir kişi tarafından verilir. Toplu ve
içeriği görülmeden verilen onay insan gözetimi sayılmaz.
4.3 Onaylayan, tarih ve gerekçe EK-2 kaydına işlenir.
MADDE 5 — KARŞI TARAFA İFŞA
5.1 İnsanla doğrudan etkileşimde, İLK ETKİLEŞİM ANINDA bildirim yapılır.
5.2 Standart metin:
"Bu görüşmeyi [ŞİRKET] adına otonom bir yapay zekâ asistanı
yürütmektedir. Asistanın yetkisi [KAPSAM] ile sınırlıdır ve bağlayıcı
sözleşme kurma yetkisi bulunmamaktadır. Nihai onay [BİRİM] tarafından
verilir."
5.3 Bu ifşa hem şeffaflık yükümlülüğünü karşılar hem yetki sınırını karşı
tarafa duyurarak m. 3.2 riskini azaltır. İfşa kayda geçirilir.
MADDE 6 — KAYIT VE İZ SÜRÜLEBİLİRLİK
6.1 Her işlem için: zaman damgası, karşı taraf kimliği, girdi ve çıktı,
uygulanan yetki sürümü, eşik/onay kayıtları, model sürümü.
6.2 Saklama süresi [SÜRE] — zamanaşımı dikkate alınarak belirlenir.
6.3 Kayıtlar sonradan değiştirilemez biçimde tutulur.
MADDE 7 — HATA VE GERİ ALMA
7.1 Yetki dışı/hatalı işlem tespitinde:
1) İlgili yetki DERHÂL askıya alınır,
2) Karşı tarafa gecikmeksizin bildirim yapılır,
3) Geri alınabilirlik hukuken değerlendirilir,
4) Olay EK-3 kaydına işlenir,
5) Yetki sınırı ve eşikler gözden geçirilir.
7.2 Gecikmiş bildirim, işlemin zımnen benimsendiği (icazet) yönünde
yorumlanma riski taşır. Bildirim süresi: [SÜRE].
MADDE 8 — TEDARİKÇİ VE KARŞI TARAF
8.1 Tedarikçi sözleşmesinde: model değişikliği bildirimi, hata sorumluluğu,
kayıtlara erişim, girdilerin eğitimde kullanımı.
8.2 Ajanı KENDİ MARKANIZLA sunuyorsanız m. 3(3) uyarınca sağlayıcı siz
olursunuz; yüksek riskli sistemlerde m. 25 de uygulanır.
8.3 Karşı taraf da ajansa, yazışmanın hangi noktada bağlayıcı irade beyanına
dönüştüğü sözleşmeyle kararlaştırılır.
MADDE 9 — YÜRÜRLÜK
9.1 [TARİH] itibarıyla yürürlüğe girer.
9.2 Yetki genişletildiğinde yeniden onaylanır.
İMZA: Hazırlayan (Teknik) / Gözden geçiren (Hukuk) / Onaylayan (Yönetim)
EKLER: EK-1 Yetki Matrisi · EK-2 İnsan Onay Kaydı · EK-3 Hata ve Geri Alma
Bu şablon genel niteliktedir ve hukuki mütalaa teşkil etmez.
Ajan kendi başına hak ve borç sahibi değildir; işlemi, onu işleten şirketin işlemi sayılır. Sorumluluğun tedarikçiyle paylaşılıp paylaşılmayacağı aradaki sözleşmeye ve ajanı kendi markanız altında sunup sunmadığınıza bağlıdır; ajanı kendi markanızla sunuyorsanız (AB) 2024/1689 m. 3(3) uyarınca sağlayıcı siz olursunuz; sistem yüksek riskliyse m. 25 de gündeme gelir.
Belirleyici olan, şirketin karşı tarafta yetkili olduğu izlenimini yaratıp yaratmadığıdır. Yetki sınırı karşı tarafa bildirilmemişse işlemin şirketi bağladığı sonucuna varılabilir. Bu yüzden sınırın hem yazılı olması hem ifşa edilmesi gerekir.
Mevzuat bunu özel olarak düzenlemiyor; sonuç genel sözleşme hukukuna göre belirleniyor. Bu nedenle yazışmanın hangi noktada bağlayıcı irade beyanına dönüştüğü çerçeve sözleşmede açıkça kararlaştırılmalıdır.
m. 50(1), insanlarla doğrudan etkileşime giren sistemlerde bildirimi gerektirir ve bildirim ilk etkileşim anında yapılır. Bu bildirim, yetki sınırını karşı tarafa duyurmaya da yarar.
Amaç her işlemi onaya bağlamak değil, eşik belirlemektir. Protokol rutin işlemleri ajana bırakır; yalnızca parasal eşiğin aşılması, karşı tarafla ilk kez işlem yapılması veya metinde değişiklik istenmesi gibi hâllerde işlemi insan onayına sunar.