Düzeltme (19 Ekim 2026): Bu yazının önceki sürümü doğrulanamayan olaylara yer veriyordu. Metin, bağlantıları verilen doğrulanabilir kaynaklara göre yeniden yazıldı.

Bu yazının önceki sürümü, vefat etmiş bir K-Pop idolünün yapay zekâ klonunun bir stadyumda sahneye çıkmasıyla ve ardından mirasçılarının açtığı bir davayla başlıyordu. Bu iki olayın hiçbir kaydını bulamadık; ikisi de metinden çıkarıldı. Ancak arkalarındaki soru gerçek ve Kore bu soruyla uygulamada zaten karşılaştı. Televizyon kanalları, hayatını kaybetmiş şarkıcıları yapay zekâ ve hologram yoluyla ekrana geri getirdi. Kore hukuku ise ölmüş bir kişinin yeni bir performansına kimin izin verebileceğini, hatta böyle birinin olup olmadığını hâlâ netleştirmiş değil.

Bu yazı, gerçekte ne yaşandığını, Kore hukukunun bugün neyi düzenlediğini, hâlâ bekleyen reform önerisini ve Türkiye, Avrupa Birliği ile ABD'nin aynı soruna nasıl yaklaştığını ele alıyor. Yazının sonunda kendi değerlendirmemize yer veriyoruz ve bu bölümü ayrıca belirtiyoruz.

Kore'de gerçekte ne yaşandı?

En iyi belgelenmiş örnek bir konser değil, bir televizyon programıdır. SBS kanalı Ocak 2021'de, Korece adını CNN'in İngilizceye Competition of the Century: AI vs Human (Yüzyılın Düellosu: Yapay Zekâ İnsana Karşı) olarak çevirdiği bir yılbaşı özel programı yayımladı. SBS'in ilk bölüme ilişkin tanıtım metnine göre, ses taklidi yapan bir yapay zekâ modeli 1996'da hayatını kaybeden şarkıcı Kim Kwang-seok'un sesini yeniden üretti ve bu sesle ilk kez 2002'de yayımlanan bir şarkıyı seslendirdi. Newsis haber ajansı Aralık 2020'de, programda Kim'in sağlığında hiç söylemediği bir şarkının onun sesiyle yer alacağını duyurmuştu. Yayından kısa süre önce yayımlanan bir CNN haberi, SBS'in sesi yeniden üretmeden önce Kim'in ailesinin rızasını aldığını aktarıyor; ölülerin seslerini yeniden canlandırmanın etik ve hukuki yönüne ilişkin kaygıların dile getirildiğini de not ediyordu.

İkinci örnek birkaç hafta önce yayımlanmıştı. Müzik kanalı Mnet, 9 Aralık 2020'de One More Time adlı özel programın ilk bölümünü yayımladı. CJ OliveNetworks'ün basın duyurusuna göre program, kamuoyunun özlemle andığı sanatçıların yüzlerini ve seslerini ses restorasyonu, yüz düzenleme (face editing) ve hologram gibi yapay zekâ teknolojileriyle yeniden canlandırıyordu. İlk bölümde, 2008'de hayatını kaybeden Turtles (Geobugi) grubunun üyesi Turtleman yer aldı. CJ OliveNetworks, şarkıcının yüzünü eski fotoğraf ve videolarıyla eğitilen bir yapay zekâyla yeniden oluşturduğunu açıkladı. Xports News ise grubun hayattaki iki üyesinin yapay zekâyla yeniden canlandırılan Turtleman ile birlikte sahneye çıktığını ve grubun 12 yıl sonra ilk kez tam kadro göründüğünü aktardı.

Hukuki analiz bakımından iki nokta önemli. Birincisi, her iki proje de bir yayın prodüksiyonuydu; dijital bir kopyanın ticari turnesi söz konusu değildi. İkincisi, incelediğimiz kaynaklarda bu yapımlardan doğan bir davadan söz edilmiyor. Kore'deki hukuki tartışma şimdiye kadar belirli bir uyuşmazlık üzerinden değil, genel çerçeve üzerinden yürüdü.

Kore hukuku bugün neyi düzenliyor?

Haksız rekabet olarak tanınırlık hakkı: Haksız Rekabeti Önleme Kanunu (ta) bendi

Kore'de tanınırlık hakkını (right of publicity) bağımsız olarak düzenleyen bir kanun yok. En yakın hüküm, Haksız Rekabetin Önlenmesi ve Ticari Sırların Korunması Hakkında Kanun'da yer alıyor. 7 Aralık 2021 tarihli değişiklik (18548 sayılı Kanun), 2. maddenin 1. bendine yeni bir (ta) alt bendi ekledi. Hukuk bürosu Hwawoo'nun (Yoon & Yang) 2023 tarihli bülteni bu hükmün 8 Haziran 2022'den beri uygulandığını belirtiyor. Korea JoongAng Daily de aynı tarihi veriyor. Hüküm şu fiili haksız rekabet sayıyor: Kore'de yaygın olarak tanınan ve ekonomik değeri olan başka birinin adını, portresini, sesini, imzasını veya onu tanımlayan diğer işaretlerini, kendi işi için izinsiz ve dürüst ticari uygulamalara ya da rekabet düzenine aykırı biçimde kullanarak o kişinin ekonomik çıkarlarına zarar vermek. Kanun metninin sesi açıkça sayması, yapay zekâyla ses sentezi bakımından önem taşıyor.

Shin & Kim hukuk bürosu değişikliği, tanınırlık hakkını açıkça tanıyan ilk Kore kanunu olarak nitelendirdi. Büro, bu değişiklikten önce bazı mahkemelerin ihlali kişilik hakları veya haksız fiil gibi başka gerekçelerle kabul ettiğini, bazılarının ise davaları yasal dayanak bulunmadığı gerekçesiyle reddettiğini aktardı. Metro Seoul'da yayımlanan bir değerlendirme de bu hükmün tek başına Kore'nin tanınırlık hakkını tam olarak benimsediği anlamına gelmediği uyarısında bulundu.

Ölmüş sanatçılar bakımından sınırlar açık. (ta) bendi haksız rekabet mantığıyla kurulmuştur. Yaygın olarak tanınan ve ekonomik değeri olan tanımlayıcı işaretleri izinsiz ticari kullanıma karşı korur. Ölüm, mirasçılar ya da korumanın süresi hakkında ise hiçbir şey söylemez. Hükme ilişkin Korece bir şerh, bu işaretlerin kişilik haklarından farklı olarak devredilip devredilemeyeceği ya da mirasa konu olup olamayacağı konusunun daha çok tartışılması gerektiğini vurguluyor. Şerh ayrıca şöhretin sanatçıya mı yoksa ajansa mı ait olduğu sorusunun da çözümsüz olduğunu not ediyor.

Kanunda ölüm sonrası hak yok; eski bir içtihat var

Kanuni düzenleme bulunmadığından boşluğun bir kısmını mahkemeler doldurdu. Korea JoongAng Daily'nin Şubat 2007'de aktardığı bir davada, 1942'de ölen romancı Lee Hyo-seok'un bir yakını, yazarın portresinin ve imzasının hediye çeklerinde kullanılması nedeniyle dava açtı. Mahkeme, kişinin görüntüsünün ticari değerini mirasçılara geçebilen, mülkiyete benzer bir hak olarak değerlendirdi. O dönemki 50 yıllık telif süresine kıyasla korumayı ölümden sonraki 50 yılla sınırladı ve bu nedenle talep reddedildi. Aynı haberde, Kore hukukunda tanınırlık hakkına ilişkin özel bir hüküm bulunmadığı ve bu konudaki bir tasarının Ulusal Meclis'te beklediği belirtiliyordu. Bu tür bir ilk derece kararı diğer mahkemeleri bağlamaz. 50 yıllık süre de kanuni bir kural değil, mahkemenin kendi kıyasıdır.

Bekleyen Medeni Kanun reformu: mirasa konu, 30 yıl süren bir hak

En somut öneri Adalet Bakanlığı'ndan geldi. Bakanlık, 26 Aralık 2022 ile 6 Şubat 2023 arasında, "kişilik işaretlerinin ticari kullanımı hakkı"nı (ingyeok pyoji yeongni-gwon) getiren bir Medeni Kanun değişikliğini kamuoyu görüşüne açtı. Hak, kişinin portresini, adını, sesini ve onu tanımlayan diğer unsurları ticari olarak kullanma hakkı olarak tanımlanıyor. Bakanlığa göre bu hak, hak sahibinin ölümüyle mirasçılara geçecek ve otuz yıl boyunca varlığını sürdürecek. Hwawoo bülteni ayrıca taslağın 3-3. maddesine göre hakkın kişiye sıkı sıkıya bağlı niteliği nedeniyle devredilemeyeceğini aktarıyor. Hak sahibi ise başkalarına ticari kullanım izni (lisans) verebilecek.

Öneri, (ta) bendinden daha geniş: yalnızca ünlüleri değil herkesi kapsıyor. Mayıs 2026 itibarıyla henüz yasalaşmamıştı. Ilgan Sports'ta yayımlanan bir köşe yazısı, hükümetin ölümden sonra 30 yıla kadar mirasa konu olabilecek bir Medeni Kanun hakkı üzerinde çalışmayı sürdürdüğünü yazıyor ve bekleyen değişikliğin bir an önce kabul edilmesi dileğini dile getiriyordu. Tasarının Ulusal Meclis'teki güncel aşamasını doğrulayamadık.

Ölünün hatırası

Ceza hukukunun sunduğu koruma daha dar. Kore Ceza Kanunu'nun 308. maddesi, alenen gerçeğe aykırı olgu ileri sürerek ölmüş bir kişinin şerefini zedeleyeni iki yıla kadar hapis veya beş milyon wona kadar adli para cezasıyla cezalandırıyor. Kore Ceza Kanunu m.312/1 uyarınca bu suçun kovuşturulması şikâyete bağlıdır; 308. maddeye ilişkin Korece bir hukuk şerhinin açıkladığı gibi şikâyet hakkı kural olarak ölenin akrabalarına veya altsoyuna aittir. Ölmüş bir şarkıcının hiç söylemediği, yapay zekâyla üretilmiş bir sözün "gerçeğe aykırı olgu ileri sürmek" sayılıp sayılmayacağı açık bir sorudur. Bu durum hakaretle de aynı şey değildir: övücü bir uydurma kimsenin şerefini zedelemeyebilir, ama yine de kişiyi olduğundan farklı gösterir.

Asıl mesele: rıza

Yararlı ayrım "hologram" ile "yapay zekâ" arasında değil, yeniden üretim ile üretim arasındadır. Sanatçının gerçekten verdiği bir konserin görüntülerini göstermek mevcut kayıtları kullanmaktır; bu kayıtlar üzerindeki haklar büyük ölçüde telif ve bağlantılı haklar meselesidir. Yeni bir performans üretmek ise farklıdır. Sanatçının hiç söylemediği bir şarkı, hiç yapmadığı bir konuşma ya da hiç vermediği bir reklam desteği bu kapsama girer. Bunlar, artık kabul ya da itiraz edemeyecek birinin ağzına söz koymak anlamına gelir.

Mevcut Kore hukukunda, ölümden sonra bu rızayı verme ya da reddetme yetkisinin açıkça kime ait olduğu belli değil. (ta) bendi ekonomik çıkarları haksız rekabete karşı korur, ama sanatçı öldükten sonra bu çıkarların kime ait olacağını söylemez. Medeni Kanun taslağı, mirasçılara geçen bir hak öngörerek bu soruyu 30 yıl için yanıtlayacaktır. Ancak o durumda bile iki pratik soru kalır:

  • Sağlıkta yapılan sözleşmeler. Pek çok sanatçı uzun süreli ajans sözleşmeleri imzalar. Taslak, hakkın kendisini devredilemez sayıyor ve yalnızca lisansa izin veriyor. Bu nedenle sanatçının sağlığında verdiği geniş kapsamlı bir lisansın bu yapı ışığında yorumlanması gerekecek. Böyle bir lisansın ölümden sonra yapay zekâyla üretilen yeni performansları kapsayıp kapsamadığı, Kore mahkemelerinin henüz yanıtlamadığı bir sözleşme yorumu sorusudur.
  • Mirasçılar arasındaki anlaşmazlık. Mirasa konu bir hak birden fazla kişiye geçebilir. İncelediğimiz kaynaklarda özetlendiği hâliyle taslak, mirasçıların dijital bir canlandırma konusunda anlaşamamaları hâlinde nasıl karar vereceklerini düzenlemiyor.

Türkiye ile karşılaştırma

Türk hukuku da çoğu kıta Avrupası sistemiyle aynı noktadan başlar. Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 28. maddesine göre kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. TMK m.24 ve m.25, kişilik haklarını hukuka aykırı saldırılara karşı korur ve önleme, durdurma ve tespit davaları ile maddi ve manevi tazminat ve kazancın iadesi taleplerine imkân tanır. TMK m.25 uyarınca manevi tazminat istemi, miras bırakan tarafından ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara geçmez. Türk hukukunda genel bir "ölüm sonrası tanınırlık hakkı" düzenlemesi bulunmuyor.

En yakın benzer düzenleme Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nda (FSEK) yer alıyor. FSEK m.86'ya göre resim ve portreler, tasvir edilenin muvafakati olmadan teşhir edilemez veya başka yollarla umuma arz edilemez. Tasvir edilen ölmüşse, ölümünden itibaren on yıl geçmedikçe m.19/1'de sayılan kişilerin muvafakati gerekir. Bu kişiler sırasıyla vasiyeti tenfiz memuru, ardından sağ kalan eş ve çocuklar, atanmış mirasçılar, ana baba ve kardeşlerdir. Aynı madde, memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynayan kişilerin resimleri gibi bazı durumlarda muvafakat aranmayacağını da öngörür. FSEK m.85 mektuplar, hatıralar ve benzeri yazılar için benzer bir kural koyar. Her iki madde de TMK m.24 hükmünü açıkça saklı tutar. Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 130. maddesi kişinin hatırasına hakareti cezalandırır. TCK m.131/2'ye göre bu suçta ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleri şikâyette bulunabilir.

Bizim okumamıza göre FSEK m.86, Türk hukukunda mirasçı rızası kuralına en yakın düzenlemedir; ancak kapsamı dardır. Hüküm resim ve portrelerden söz eder, ses veya davranıştan söz etmez ve koruması ölümden on yıl sonra sona erer. Bildiğimiz kadarıyla, yapay zekâyla üretilmiş sentetik bir benzerliğin bu hükmün kapsamına girip girmediği henüz yargı önüne gelmedi.

Avrupa Birliği ve ABD

AB hukukunda uyumlaştırılmış bir tanınırlık hakkı yoktur. GDPR'ın 27. gerekçesinde belirtildiği üzere Tüzük ölmüş kişilerin kişisel verilerine uygulanmaz; ancak üye devletler bu konuda kendi kurallarını koyabilir. Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act) ise rızayla değil şeffaflıkla ilgilenir. 50(4). madde, derin sahte (deep fake) içerik üreten ya da manipüle eden yapay zekâ sistemlerinin uygulayıcılarına, içeriğin yapay olarak üretildiğini açıklama yükümlülüğü getirir. Açıkça sanatsal veya kurgusal eserler için bu yükümlülük daha hafiftir. 50. madde 2 Ağustos 2026'dan itibaren uygulanıyor. Açıklama yükümlülüğü izleyiciye bir canlandırmanın sentetik olduğunu bildirir; canlandırmaya izin verilip verilmediği sorusunu ise çözmez.

ABD'de tanınırlık hakkı eyalet hukukuna tabidir ve eyaletten eyalete büyük farklılıklar gösterir. Right of Publicity Roadmap adlı kaynağa göre Kaliforniya, Medeni Kanun'un 3344.1. bölümü uyarınca tanınırlık hakkını ölümden sonra 70 yıl boyunca korur. Aynı kaynak, Indiana ve Oklahoma'nın bu korumayı ölümden sonra 100 yıl olarak belirlediğini belirtiyor. Dolayısıyla Kore Adalet Bakanlığı'nın önerdiği türden süreli bir ölüm sonrası koruma modelinin ABD'de zaten örnekleri bulunuyor.

Burhan Doğuş Ayparlar'ın Görüşü

Bu bölüm analiz ve görüş niteliğindedir.

Kore örnekleri, teknolojinin hukukun önüne geçtiğini gösteriyor; bunu görmek için uydurma bir davaya gerek yok. Bugün bir şarkıcının sesi ulusal bir yayın için sentezlenebiliyor, ama Kore mevzuatı ölümden sonra buna kimin izin verebileceğini açıkça söylemiyor. Masadaki iki yanıt, yani haksız rekabet hukuku ve mirasa konu bir medeni hak, ekonomik değeri koruyor. Ancak ikisi de mevcut hâliyle, bir kişiye hiç söylemediği sözleri ya da şarkıları söyletmenin yol açtığı farklı türdeki zararı doğrudan ele almıyor.

Bize göre sağlıklı bir çerçeve üç şeyi birbirinden ayırmalıdır. Birincisi, sanatçının gerçekten yaptığı kayıtların yeniden kullanımıdır; bunu büyük ölçüde telif ve bağlantılı haklar düzenleyebilir. İkincisi, ölmüş bir sanatçının kimliğinin ticari kullanımıdır; burada Kore Adalet Bakanlığı'nın önerdiği türden süreli ve mirasa konu bir hak makul bir modeldir. Üçüncüsü, ölmüş kişiye atfedilen yeni söz, şarkı veya davranışların üretilmesidir. Bu üçüncü grup için en sağlam dayanak, bize göre kişinin sağlığında verdiği özel rızadır. Eski ajans sözleşmelerindeki genel hükümler bu durumu kapsıyor diye yorumlanmamalıdır. Böyle bir rıza yoksa, mirasçıların onayı ve izleyiciye açık bir bilgilendirme asgari koşullar olmalıdır.

Türkiye bakımından FSEK m.86, ölmüş bir kişinin görüntüsünün kamuya sunulmasını belirli bir süre yakınlarının kontrolüne bırakma fikrini zaten yansıtıyor. Kanun koyucu dijital kopyaları ele alırsa, bu mantığın sese ve sentetik benzerliğe genişletilmesi ve on yıllık sürenin yeniden değerlendirilmesi doğal bir başlangıç noktası olabilir. O zamana kadar uyuşmazlıklar TMK m.24-25 ve FSEK m.86 üzerinden tartışılmak zorunda kalacak; bu hükümlerin hiçbiri üretken yapay zekâ düşünülerek yazılmadı.

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş niteliği taşımaz. Yukarıda listelenen kaynakların 19 Ekim 2026 itibarıyla durumunu yansıtır.