Olay
Dr. Stephen Thaler, bir gıda kabı ile dikkat çekmeye yönelik cihaz ve yöntemlere ilişkin buluş için Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) kapsamında uluslararası başvuru yaptı ve Ağustos 2020'de Japonya ulusal aşamasına geçti. Buluş sahibinin adı bölümüne “DABUS, bu buluşu kendi başına yapan yapay zekâ” yazdı. Japonya Patent Ofisi (特許庁) buluş sahibi olarak bir gerçek kişinin gösterilmesi için düzeltme istedi. Başvuru sahibi buna uymayınca Patent Ofisi Başkanı Ekim 2021'de başvuruyu usulden reddetti. İdari itiraz 2022'de sonuçsuz kaldı. Tokyo Bölge Mahkemesi (東京地方裁判所) Mayıs 2024'te iptal davasını reddetti ve Thaler Japonya Fikri Mülkiyet Yüksek Mahkemesine (知的財産高等裁判所) başvurdu.
Hukuki soru
Soru, Japonya Patent Kanunu'nun bir yapay zekâ sisteminin yaptığı buluşa patent verilmesine imkân tanıyıp tanımadığı, dolayısıyla başvuruda gösterilen buluş sahibinin gerçek kişi olmasının zorunlu olup olmadığıydı. Thaler, Kanun'da buluş sahibini insanla sınırlayan bir hüküm bulunmadığını ileri sürdü. Ayrıca DABUS'un maliki olarak patent alma hakkının kendisine ait olması gerektiğini savundu ve bu iddiasını, bir şeyden elde edilen ürünlerin mülkiyetine ilişkin medeni hukuk kurallarına dayandırdı. Mahkeme bu iddiaları Kanun'un bütünü içinde değerlendirdi.
Karar
Fikri Mülkiyet Yüksek Mahkemesi istinaf başvurusunu reddetti. Mahkeme, 29. maddenin 1. fıkrası dahil Patent Kanunu'nu bir bütün olarak yorumlayarak patent alma hakkının yalnızca gerçek kişilerin yaptığı buluşlar için doğduğuna karar verdi. Kanun'da bu hakkın başka biri için nasıl doğacağına ya da kime ait olacağına dair hiçbir kural bulunmuyordu. Buna göre yapay zekânın yaptığı buluşlara mevcut Kanun uyarınca patent verilemez ve başvuruda buluş sahibinin adının yazılması şartı gerçek kişiyi varsayar. Mahkeme medeni hukuka dayanan iddiayı da reddetti. Yapay zekâ buluşlarının korunup korunmayacağı ve nasıl korunacağı sorusunun, bu buluşların toplumsal etkileri üzerine geniş ve dikkatli bir tartışmanın ardından yasama yoluyla ele alınması gerektiğini belirtti.
Neden önemli
Karar, Japon hukukunda bir yapay zekâ sisteminin buluş sahibi olarak gösterilemeyeceğini ve insan buluş sahibi bulunmayan buluşların patent sisteminin dışında kaldığını açıkça ortaya koydu. Tokyo Bölge Mahkemesi gibi Yüksek Mahkeme de çözüm için yasa koyucuyu işaret etti. Bu nedenle Japonya'nın yapay zekâ buluşları için özel bir düzenleme yapıp yapmayacağı açık kaldı. Dava, insanların yapay zekâ yardımıyla yaptığı buluşlarla ilgili değildi.
İlgili aşamalar
Japon basınına göre Japonya Yüksek Mahkemesi (最高裁判所) İkinci Küçük Dairesi 4 Mart 2026'da Thaler'in temyiz başvurusunu kabul etmeme kararı verdi (上告不受理) ve karar kesinleşti. ABD'de yapay zekâ ve eser sahipliği için bkz. Thaler v. Perlmutter.