İstihdam, AB Yapay Zeka Tüzüğü'nde yüksek riskli alanlar arasında sayılıyor. Ancak sorun sınıflandırmadan önce başlıyor: ayrımcılık değerlendirmesinde sistemin amacına değil, doğurduğu sonuca bakılır ve sonucu ölçmeyen şirket, kendisinden hesap sorulduğunda gösterecek bir kayıt bulamaz.
Risk değerlendirme formunu indirİşe alım araçlarının çoğu cinsiyet, yaş veya etnik köken bilgisini doğrudan kullanmıyor. Şirketler de bu yüzden risk bulunmadığını düşünüyor. Oysa ayrımcılık değerlendirmesinde sistemin amacına değil, doğurduğu sonuca bakılır.
Sistem, korunan özelliği doğrudan görmese bile onu yansıtan göstergeler üzerinden aynı sonuca ulaşabilir:
Sistem geçmiş işe alım kararlarınızla eğitildiyse, geçmişteki dengesizlikleri öğrenmiş olabilir. Bu durumda araç var olan kalıbı büyük bir verimlilikle yeniden üretir; şirket ise bunu "objektif ölçüm" sanır.
Bu risklerin hiçbiri sistemin kodu okunarak tespit edilemez. Bunun yolu, gruplar arasındaki geçiş oranı farkını ölçmek ve ölçümü tarihiyle birlikte kayda geçirmektir. Ölçüm yapılmamışsa bir şikâyet geldiğinde şirketin elinde gösterebileceği bir belge olmaz; "ayrımcılık yapmadık" iddiası dayanaksız bir beyandan ibaret kalır.
Aşağıdaki form bu ölçümü ve ona bağlı yükümlülükleri tek belgede topluyor: risk sınıfı, veri koruma, ayrımcılık taraması, insan gözetimi ve aday bilgilendirme.
| Dayanak | Konu | Pratik karşılığı |
|---|---|---|
| 2024/1689 Ek III (4) | Yüksek risk | İstihdam ve işçi yönetimi alanı |
| 2024/1689 m. 6(3) | İstisna | Profilleme varsa uygulanmaz |
| 2024/1689 m. 26 | Uygulayıcı | Gözetim, girdi kalitesi, kayıt, bilgilendirme |
| 2024/1689 m. 26(7) | Çalışan bilgilendirmesi | İşveren, sistemi işyerinde kullanmadan önce çalışanları ve temsilcilerini bilgilendirir |
| 2024/1689 m. 26(11) | Aday bilgilendirmesi | Sistemin verdiği veya desteklediği karara tabi kişilerin bilgilendirilmesi |
| 2024/1689 m. 27 | FRIA | Yalnızca kamu kurumları ve kamu hizmeti sunan özel kuruluşlar (ayrıca kredi skorlama ile hayat/sağlık sigortası alanındaki uygulayıcılar) için zorunlu |
| GDPR m. 22 | Otomatik karar | İnsan müdahalesi ve itiraz hakkı |
| GDPR m. 35 | DPIA | Yüksek riskli işlemede zorunlu |
| KVKK m. 10 | Aydınlatma | Adaya süreç hakkında bilgi verilmesi |
| KVKK m. 6 | Özel nitelikli veri | Dolaylı çıkarsama riski |
| İş K. m. 5 | Eşit davranma | Ayrım yasağı; sonuca bakılır |
Hükümler bu sayfanın hazırlandığı tarihteki metne göredir ve yürürlükteki güncel metinle teyit edilmelidir.
Her sistem için ayrı doldurulur. Kopyalayabilir veya markdown olarak indirebilirsiniz. Kayıt gerekmez.
# İŞE ALIMDA YAPAY ZEKÂ — AYRIMCILIK RİSKİ DEĞERLENDİRME VE
# ADAY BİLGİLENDİRME FORMU
Belge kodu: AIA-HR-05 · Sürüm 1.0 · Sınıflandırma: Şirket İçi
Değerlendirme: ……/……/20…… Yenileme: yılda bir ve her model değişikliğinde
BÖLÜM A — SİSTEM KÜNYESİ
A.1 Sistem / araç adı: [……]
A.2 Sağlayıcı: [……]
A.3 Süreçteki yeri: ( ) CV eleme ( ) Sıralama ( ) Video analizi
( ) Test puanlama ( ) Diğer
A.4 Karar üzerindeki etkisi: ( ) Belirleyici ( ) Tavsiye ( ) Hazırlık
A.5 Yıllık işlenen aday sayısı: [……]
A.6 AB'de bulunan aday var mı: ( ) Evet ( ) Hayır
A.7 Rolünüz: ( ) Uygulayıcı ( ) Sağlayıcı ( ) m. 25 sağlayıcı sayılan
BÖLÜM B — RİSK SINIFI VE YÜKÜMLÜLÜK
B.1 İstihdam ve işçi yönetimi Ek III kapsamındadır; kural olarak YÜKSEK
RİSKLİDİR.
B.2 İstisna (m. 6(3)) — karar sonucunu esaslı etkilemiyorsa tartışılabilir.
ANCAK sistem adayları PROFİLLİYORSA istisnadan yararlanılamaz. CV
sıralama ve puanlamanın önemli bölümü profilleme sayılır.
B.2.A Sistem profilleme yapıyor mu? ( ) Evet -> istisna yok ( ) Hayır
B.2.B İstisnaya dayanılıyorsa yazılı gerekçe ekli mi? ( ) E ( ) H
B.3 UYGULAYICI YÜKÜMLÜLÜKLERİ (m. 26):
B.3.A Kullanım talimatına uygun kullanım ( )
B.3.B Yetkin ve eğitimli insan gözetimi ataması ( )
B.3.C Girdi verisinin amaca uygun ve temsil edici olması ( )
B.3.D Sistem kayıtlarının saklanması ( )
B.3.E ETKİLENEN ÇALIŞAN VE TEMSİLCİLERİNİN BİLGİLENDİRİLMESİ ( )
B.3.F Ciddi olay ve risk bildirimi ( )
B.3.G Sisteme tabi adayların bilgilendirilmesi (m. 26(11)) ( )
B.4 Temel haklar etki değerlendirmesi (FRIA — m. 27):
Yalnızca kamu kurumları ve kamu hizmeti sunan özel kuruluşlar (ayrıca
kredi skorlama ile hayat/sağlık sigortası alanındaki uygulayıcılar) yapar.
( ) Gerekli ( ) Gerekli değil — gerekçe: [……]
BÖLÜM C — VERİ KORUMA
C.1 Hukuki sebep: [……]
(Açık rıza iş ilişkisinde tartışmalıdır; özgür irade sorgulanır.)
C.2 Adaya YZ kullanıldığı ve hangi aşamada olduğu bildiriliyor mu?
( ) E ( ) H (KVKK m. 10; GDPR m. 13-14)
C.3 Tamamen otomatik karar var mı? ( ) Evet ( ) Hayır
Evet ise GDPR m. 22: insan müdahalesi, görüş bildirme, itiraz hakkı.
C.4 Sistem sağlık, engellilik, etnik köken vb. verileri DOLAYLI olarak
çıkarsıyor mu? ( ) E ( ) H (video ve ses analizi bu riski taşır)
C.5 Aday verisi saklama süresi: [……]
C.6 DPIA yapıldı mı? ( ) E ( ) H
BÖLÜM D — AYRIMCILIK RİSKİ TESTİ
D.1 İş K. m. 5: işveren ayrım yapamaz. Ayrımcılık sistemin NİYETİNDEN
değil SONUCUNDAN doğar.
D.2 DOLAYLI AYRIMCILIK — korunan özelliği yansıtabilecek göstergeler:
D.2.A İkametgâh / posta kodu ( ) Kullanılıyor
D.2.B Mezun olunan okul ( ) Kullanılıyor
D.2.C Kariyer boşlukları (doğum izni) ( ) Kullanılıyor
D.2.D Fotoğraf, video görüntüsü, ses ( ) Kullanılıyor
D.2.E İsim ( ) Kullanılıyor
D.2.F Yaş veya mezuniyet yılı ( ) Kullanılıyor
D.3 SONUÇ FARKI ÖLÇÜMÜ (geçiş oranı):
Grup kırılımı | Başvuru | Geçen | Oran | Fark
[……] | | | |
[……] | | | |
D.3.A Ölçüm periyodu: [……]
D.3.B Anlamlı fark tespitinde izlenen yol: [……]
D.4 Sistem geçmiş işe alım kararlarınızla eğitildiyse, geçmiş
dengesizlikleri öğrenmiş olabilir. Kontrol edildi mi? ( ) E ( ) H
BÖLÜM E — İNSAN GÖZETİMİ
E.1 Nihai kararı veren kişi: [……]
E.2 Bu kişi öneriyi REDDEDEBİLİYOR mu? ( ) E ( ) H
E.3 Son [SÜRE] içinde önerinin reddedildiği vaka sayısı: [……]
(Sıfıra yakınsa gözetimin biçimsel kaldığı değerlendirilebilir.)
E.4 Gözetimi yapan kişi sistemin sınırları konusunda eğitildi mi? ( ) E ( ) H
E.5 Elenen adayın dosyası insan tarafından görülüyor mu? ( ) E ( ) H
BÖLÜM F — ADAY BİLGİLENDİRME METNİ (ÖRNEK)
"Başvurunuzun değerlendirilmesinde, ön eleme aşamasında yapay zekâ destekli
bir [SİSTEM TÜRÜ] kullanılmaktadır. Sistem, başvurunuzu [ÖLÇÜTLER]
bakımından değerlendirir ve bir öneri üretir. Nihai karar [BİRİM]
tarafından verilir; sistemin önerisi tek başına belirleyici değildir.
Kişisel verileriniz [HUKUKİ SEBEP] kapsamında işlenmekte ve [SÜRE]
saklanmaktadır. İnsan tarafından yeniden değerlendirme talep etme,
görüşünüzü bildirme ve karara itiraz etme hakkına sahipsiniz.
İletişim: [……]"
F.1 Bu metin ilan/başvuru formunda yayımlandı mı? ( ) E ( ) H
BÖLÜM G — KARAR VE İMZA
G.1 ( ) Kullanıma uygun ( ) Şartlı uygun ( ) Uygun değil
G.2 Koşullar / gerekçe (zorunlu): [……]
G.3 Sonraki gözden geçirme tarihi: [……]
İMZA: Değerlendiren (İK) / Veri koruma sorumlusu / Hukuki gözden geçirme /
Onaylayan
Bu form genel niteliktedir ve hukuki mütalaa teşkil etmez.
İstihdam ve işçi yönetimi Ek III kapsamındadır; bu alandaki sistemler kural olarak yüksek risklidir. m. 6(3) dar bir istisna öngörür, ancak sistem adaylara ilişkin profilleme yapıyorsa istisnadan yararlanılamaz. CV sıralama ve puanlamanın önemli bölümü profilleme sayılır.
Aydınlatma yükümlülüğü gereği aday, verilerinin nasıl işlendiği konusunda bilgilendirilmelidir; sürece yapay zekânın dâhil olup olmadığı ve hangi aşamada kullanıldığı da bu kapsamdadır. Yüksek risk kuralları uygulanmaya başladığında uygulayıcı, adaylara sisteme tabi olduklarını da bildirmelidir ((AB) 2024/1689 m. 26(11)); işveren ise sistemi işyerinde kullanmadan önce çalışanları ve temsilcilerini bilgilendirmelidir (m. 26(7)).
Olabilir. Ayrımcılık değerlendirmesinde sonuca bakılır. Posta kodu, okul, kariyer boşlukları, fotoğraf ve isim gibi göstergeler korunan özelliği dolaylı olarak yansıtabilir. Bu nedenle gruplar arası geçiş oranı farkının ölçülmesi gerekir.
Yalnızca gözetim gerçekse. Önerinin fiilen hiç reddedilmediği bir süreçte gözetimin biçimsel kaldığı değerlendirilebilir; form bu yüzden reddetme sayısını sorar.
Yüksek riskli sistemlere ilişkin yükümlülüklerin uygulanma tarihi (AB) 2026/1744 sayılı Tüzük ile 2 Aralık 2027’ye ertelendi. Ancak KVKK, GDPR ve iş hukuku yükümlülükleri hâlihazırda uygulanıyor ve büyük ölçüde aynı kayıtları gerektiriyor; dolayısıyla hazırlık yükü ertelenmiş sayılmaz.